Hỏi người xứ Quảng về quê mình, thế nào câu chuyện cũng chảy về một dòng sông. Thu Bồn bồi phù sa cho bãi dâu, ruộng bắp, đưa ghe buôn về thương cảng Hội An và nuôi lớn những làng nghề trăm năm. Đi dọc con sông từ núi về biển, bạn sẽ hiểu vì sao Mỹ Sơn, Mã Châu hay phố cổ Hội An đều gắn bó với dòng nước này.
Từ đại ngàn Ngọc Linh về Cửa Đại
Sông Thu Bồn bắt nguồn từ khối núi Ngọc Linh trên dãy Trường Sơn, len qua vùng núi phía tây xứ Quảng, xuôi về đồng bằng rồi đổ ra biển ở Cửa Đại, ngay cạnh Hội An. Tùy cách tính, sông dài khoảng 200 cây số.
Trên đường về xuôi, Thu Bồn gặp sông Vu Gia, hợp thành hệ thống Vu Gia – Thu Bồn, một trong những lưu vực sông lớn của miền Trung. Một phần nước còn theo sông Vĩnh Điện về sông Hàn, nên sông Hàn ở Đà Nẵng và sông Hoài ở Hội An thật ra chung một hệ thống sông.
Phố cổ Hội An nằm ở bờ bắc, cách Cửa Đại chừng 4 cây số. Ngoài khơi khoảng 18 cây số là Cù Lao Chàm, nơi cùng Hội An được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới năm 2009.
Phù sa, bãi bồi và những làng nghề ven sông
Mỗi mùa nước, sông để lại lớp phù sa mới cho các bãi bồi trồng bắp, đậu, rau màu và dâu tằm. Bắp nếp bãi bồi Cẩm Nam làm nên món chè bắp quen thuộc của Hội An, còn những bãi dâu ở Duy Xuyên từng nuôi nghề tằm tơ của làng lụa Mã Châu.
Thời Hội An còn là thương cảng, ghe thuyền xuôi Thu Bồn chở lâm sản, tơ lụa, nông sản về phố cảng, và nhiều làng nghề hình thành bên bến nước:
- Làng gốm Thanh Hà: phía tây phố cổ, nổi tiếng với gốm đất nung, du khách có thể thử nặn gốm trên bàn xoay.
- Làng mộc Kim Bồng: bên kia sông nhìn sang phố cổ, nổi tiếng với nghề dựng nhà gỗ, chạm khắc và đóng ghe.
- Làng lụa Mã Châu: ở Duy Xuyên, giữ nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa từ nhiều thế kỷ.
Mỗi năm, khoảng ngày 10 đến 12 tháng Hai âm lịch, người dân ven sông ở vùng Duy Xuyên, Nông Sơn mở lễ hội Bà Thu Bồn với lễ rước nước, đua ghe, hô hát bài chòi và thả hoa đăng. Lễ hội mang dấu ấn giao thoa văn hóa Việt – Chăm, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020.
Những điểm dừng chân dọc theo dòng sông
Ngược lên thượng nguồn có Hòn Kẽm Đá Dừng, đoạn sông chảy giữa hai dãy núi với những vách đá dựng đứng. Cái tên ấy đã đi vào một câu ca dao quen thuộc, gửi nỗi nhớ cha mẹ, quê nhà của người xứ Quảng:
Ai về Hòn Kẽm Đá Dừng, thương cha nhớ mẹ quá chừng bậu ơi.
Xuôi về phía biển là những chặng dễ đi hơn:
- Mỹ Sơn và Trà Kiệu ở Duy Xuyên: Mỹ Sơn là thánh địa đền tháp Chăm Pa, di sản văn hóa thế giới từ năm 1999; Trà Kiệu là nơi nhiều nhà nghiên cứu xác định là kinh đô thời kỳ đầu của Chăm Pa.
- Phố cổ Hội An: đoạn sông qua phố quen được gọi là sông Hoài, sáng ngồi thuyền ngắm dãy nhà tường vàng, tối ngắm đèn lồng soi bóng xuống mặt nước.
- Rừng dừa Bảy Mẫu và Cửa Đại: ngồi thúng chai len qua rừng dừa nước gần cửa sông, rồi ra biển nhìn nơi dòng Thu Bồn gặp biển.
Mùa nước lên: những ngày sống chung với lũ
Miền Trung thường mưa nhiều từ khoảng tháng 9 đến tháng 12, và lũ trên sông Thu Bồn hay dồn vào tháng 10, tháng 11. Phố cổ Hội An nằm thấp ngay bên sông, nên có những năm nước tràn vào các con phố ven bờ, người dân phải đi lại bằng thuyền.
Người ven sông đã quen với nhịp ấy: nhiều nhà cổ có gác gỗ để kê đồ đạc lên cao khi nước về, có nơi còn giữ vạch đánh dấu mực nước của những trận lũ lớn. Nước rút, cả phố cùng dọn bùn, rồi các bãi bồi lại xanh màu bắp, màu rau.
Nếu đến vào mùa mưa, hãy theo dõi dự báo thời tiết, thông báo của địa phương và giữ lịch trình linh hoạt, không đi thuyền hay lội qua đường ngập khi nước đang lên. Mùa khô, khoảng tháng 2 đến tháng 8, thuận tiện hơn để đi thuyền, đạp xe ven sông.
Nghỉ chân bên sông ở Nhà An Duy Xuyên
Nhà An Duy Xuyên đang được hoàn thiện trong một khu nhà vườn bên sông Thu Bồn, trên đường từ Hội An lên Mỹ Sơn và gần làng lụa Mã Châu. Khi khai trương, tiệm dự kiến có bàn ngoài vườn nhìn ra sông và đồng lúa, ấm trà gừng vườn cho chiều mưa, bữa cơm chay quê và chén chè bắp nấu nước cốt dừa. Tiệm cũng dự kiến mở cửa 24/7, nên dù đi sớm hay về muộn, bạn vẫn có chỗ ngồi lại. Địa chỉ và ngày khai trương sẽ được công bố trên website và Zalo của Nhà An.
Đọc thêmXem Nhà An Duy Xuyên Đọc thêmBa chi nhánh Nhà An ở Đà Nẵng, Hội An và Duy Xuyên
