Chỉ cách trung tâm Hà Nội một quãng ngắn, bên bờ sông Hồng có một ngôi làng mà mỗi con ngõ đều thoang thoảng mùi đất nung. Những chiếc bát, chiếc bình, chiếc ấm trà ra đời từ bàn tay thợ gốm nơi ấy đã đi vào bữa cơm, bàn thờ và khay trà của biết bao gia đình Việt. Hôm nay Nhà An cùng bạn đi dọc câu chuyện của gốm Bát Tràng, để lần sau cầm một chiếc chén gốm, bạn thấy trong đó có cả một làng nghề.
Làng gốm bên sông Hồng
Bát Tràng nằm bên bờ sông Hồng, thuộc thành phố Hà Nội; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nơi đây vẫn mang tên xã Bát Tràng. Dòng sông là con đường thủy thuận tiện để chở đất sét, củi và đưa gốm đi bán. Chính vị trí gần kinh thành Thăng Long, lại thuận đường thủy, đã giúp làng nghề này có chỗ đứng từ rất sớm.
Về thời điểm hình thành, các tài liệu kể không hoàn toàn giống nhau. Nhiều nguồn cho rằng nghề gốm ở đây gắn với những dòng họ làm gốm theo vua về Thăng Long từ thời Lý. Các nghiên cứu khảo cổ cho thấy từ khoảng thế kỷ 13 đến 14, Bát Tràng đã là một trung tâm sản xuất gốm, và trong những thế kỷ sau sản phẩm của làng được dùng rộng rãi trong nước. Vì vậy người ta thường nói Bát Tràng là làng nghề lâu đời, thay vì chốt một con số năm cụ thể.
Từ nắm đất sét đến món gốm hoàn chỉnh
Một món gốm trông đơn giản, nhưng để ra đời cần nhiều công đoạn nối tiếp nhau. Dù mỗi xưởng có bí quyết riêng, quy trình chung thường như sau:
- Lọc và ủ đất: đất sét được lọc bỏ tạp chất, trộn đều rồi để nghỉ cho dẻo, mịn.
- Tạo hình: thợ nặn tay trên bàn xoay, hoặc đổ khuôn với những món cần số lượng giống nhau.
- Phơi mộc: sản phẩm được để khô từ từ, gọi là gốm mộc. Khô quá nhanh dễ nứt, nên bước này cần kiên nhẫn.
- Trang trí: vẽ hoa văn bằng tay, khắc nổi hoặc để trơn tùy món.
- Tráng men: nhúng hoặc phun men lên bề mặt, men là lớp thủy tinh mỏng giúp món gốm bóng, kín và dễ lau chùi.
- Nung: sản phẩm vào lò ở nhiệt độ hơn một nghìn độ C. Ngày xưa là lò củi, lò than; ngày nay nhiều xưởng dùng lò gas hoặc lò điện cho ổn định nhiệt và đỡ khói.
Sau khi nung, thợ dỡ lò để xem thành quả. Màu men có thể đổi khác so với lúc tráng, nên mỗi mẻ nung luôn có chút hồi hộp.
Những dòng men làm nên gương mặt Bát Tràng
Nhắc đến Bát Tràng là nhắc đến sự đa dạng của men. Vài dòng quen thuộc nhất:
- Men lam (hoa lam): họa tiết xanh cobalt vẽ trên nền trắng, nét vẽ có thể mảnh như tranh thủy mặc hoặc dày mạnh dạn. Đây là dòng gốm dễ nhận ra nhất.
- Men rạn: lớp men nứt thành mạng lưới đường rạn li ti khi nung và nguội. Đường rạn vốn là chủ ý của người làm gốm, mỗi món có một vân rạn riêng, không món nào giống món nào.
- Men trắng ngà và men ngọc: bề mặt sáng nhẹ, màu dịu, hợp với những bộ ấm chén tối giản.
- Men nâu và men xanh rêu: gam màu đất, gần gũi, hay gặp ở ấm, lọ hoa, chậu cây.
Bát Tràng hôm nay không chỉ làm đồ thờ hay bát đĩa truyền thống mà còn làm cả bộ tách cà phê, bình hoa tối giản, đồ trang trí và quà tặng. Nhiều người trẻ ở làng nối nghề, thử men mới, dáng mới, giữ kỹ thuật cũ nhưng cho ra món đồ hợp căn hộ nhỏ hôm nay.
Gốm và ly trà: cặp đôi hợp nhau
Làm bạn với trà là một trong những công dụng thân thuộc nhất của gốm. Thân gốm dày thường giữ nhiệt khá tốt, nên ấm trà gốm giúp nước trà nóng lâu hơn. Chén gốm cầm ấm tay, hợp khi bạn muốn ngồi lâu cùng bạn bè.
Một vài gợi ý khi chọn gốm cho bàn trà:
- Chọn men trong lòng chén sáng màu nếu bạn thích ngắm màu nước trà.
- Chọn ấm có vòi rót gọn và nắp khít; bài về bộ ấm chén cho người mới có thêm cách thử ấm trước khi mua.
- Với gốm men rạn, bạn nên biết đường rạn có thể dần ngấm màu trà theo thời gian; nhiều người xem đó là dấu ấn riêng của món đồ dùng lâu năm.
- Mua gốm ở làng nghề, bạn nên hỏi thợ về chất men và cách nung để chắc chắn món gốm hợp dùng đựng đồ ăn uống.
Một chuyến đi làng gốm: nên làm gì
Nếu có một buổi cuối tuần rảnh, Bát Tràng là điểm đến dễ đi và hợp với cả nhóm bạn lẫn gia đình. Vài việc bạn có thể làm:
- Dạo qua những con ngõ lát gạch, ngắm các xưởng, lò nung cũ và những bức tường ghép từ mảnh gốm vỡ.
- Ghé chợ gốm và các cửa hàng để so dáng, so men trước khi chọn món mình thích.
- Thử nặn gốm trên bàn xoay: nhiều xưởng có lớp trải nghiệm ngắn, được hướng dẫn từ cách chuẩn bị đất đến tạo hình đơn giản. Sản phẩm thường cần phơi, nung rồi mới nhận về, nên bạn hãy hỏi trước thời gian hẹn.
- Tìm hiểu thêm về lịch sử làng nghề ở bảo tàng và các nơi trưng bày gốm trong làng.
Gốm là sản phẩm thủ công, nên giá và chất lượng mỗi nơi mỗi khác. Hãy xem kỹ độ kín của men, đáy gốm có phẳng không, và nên kiểm tra thông tin mới nhất trước khi đi, nhất là vào ngày cuối tuần và mùa lễ đông khách. Đi xe công cộng hoặc xe chung giúp bạn đỡ lo chỗ gửi xe khi làng đông.
Gốm Bát Tràng ở Nhà An
Với Nhà An, một ly trà ngon cần một chiếc chén xứng đáng. Vì thế góc Bàn Trà Gốm, một trong sáu góc check-in dự kiến, sẽ bày những ấm trà gốm Bát Tràng: bạn có thể ngồi rót trà, chụp vài tấm ảnh bên chiếc ấm men dịu và nghe hơi nước bay lên từ vòi. Khi các chi nhánh khai trương, hãy tới thử cảm giác nâng một chén gốm còn ấm tay trước khi quyết định sắm bộ riêng cho nhà mình.
Nhà An cũng đang chuẩn bị workshop nặn gốm cho người mới, dự kiến mở cùng các lớp thủ công khác sau khai trương. Lịch chi tiết sẽ công bố trên website và Zalo, số chỗ mỗi lớp có hạn.
