Ở Duy Xuyên, không xa phố cổ Hội An, có một ngôi làng mà cái tên từ lâu đã gắn với tấm lụa: Mã Châu. Qua hàng trăm năm, người làng trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ rồi dệt nên những tấm lụa mềm mát. Ghé Mã Châu là dịp để thấy một sợi tơ đi qua bao nhiêu bàn tay trước khi thành chiếc khăn trên vai bạn.
Ngôi làng dệt bên bãi bồi Thu Bồn
Mã Châu nằm ở Nam Phước, Duy Xuyên, vùng đất được sông Thu Bồn bồi đắp phù sa. Những bãi bồi ven sông hợp với cây dâu, nên nghề tằm tơ sớm bén rễ nơi đây; nhiều tài liệu cho rằng nghề đã có từ khoảng thế kỷ XVI.
Thời Hội An còn là thương cảng tấp nập, thuyền buôn từ Nhật Bản, Trung Hoa rồi châu Âu tìm đến xứ Quảng, và tơ lụa là một trong những mặt hàng được săn tìm. Tơ lụa Duy Xuyên nhờ thế theo những chuyến thuyền đi xa. Dân gian trong vùng còn lưu truyền câu chuyện về Đoàn Quý Phi, người phụ nữ quê Chiêm Sơn được tôn là Bà chúa Tằm Tang vì có công khuyến khích nghề dâu tằm.
Từ lá dâu đến sợi tơ
Theo người trong nghề, một tấm lụa thủ công phải qua khoảng hai mươi công đoạn. Có thể hình dung qua bốn chặng chính:
- Trồng dâu: lá dâu là thức ăn chính của tằm, nên vườn dâu phải được chăm cho xanh tốt quanh năm.
- Nuôi tằm: tằm ăn lá gần như suốt ngày đêm, qua bốn lần lột xác rồi nhả tơ kết kén trong vài ngày.
- Ươm tơ: kén được thả vào nước nóng cho mềm lớp keo, người thợ tìm mối tơ, chập sợi của nhiều kén lại rồi quấn lên guồng. Mỗi chiếc kén là một sợi tơ liền dài hàng trăm mét.
- Xử lý, nhuộm và dệt: tơ được làm sạch, phơi khô, nhuộm màu rồi lên khung dệt thành tấm lụa.
Thành phẩm là tấm lụa nhẹ, mềm, mát khi chạm vào da và lên màu rất sâu. Cũng vì tốn công như thế, lụa tơ tằm thủ công khó có giá rẻ như vải công nghiệp.
Lụa Mã Châu hôm nay: giữ nghề bằng cách làm mới
Đã có thời tiếng khung dệt vang khắp làng, nhưng nghề từng sa sút mạnh khi vùng trồng dâu thu hẹp, lụa công nghiệp giá rẻ tràn vào và nhiều người trẻ rời quê tìm việc khác.
Những năm gần đây, một số xưởng và hợp tác xã trong làng tìm cách hồi sinh nghề: liên kết với nông dân các xã lân cận để trồng dâu, nuôi tằm; mở cửa cho du khách xem quy trình từ con tằm đến khung dệt; nhuộm màu tự nhiên từ lá bàng, lá ổi, vỏ dừa, hoa hòe và cả búp trà xanh. Lụa Mã Châu cũng được nhiều nhà thiết kế đưa lên sàn diễn thời trang. Với một tiệm trà như Nhà An, chi tiết búp trà góp màu cho tấm lụa thật gần gũi.
Ghé làng thế nào để thật sự ủng hộ nghề
Làng nghề sống được khi có người hiểu và trân trọng sản phẩm. Vài cách đơn giản để chuyến ghé thăm của bạn có ích hơn:
- Đi vào giờ làm việc ban ngày, hỏi trước khi chụp ảnh người thợ và khung dệt, không tự ý chạm vào sợi tơ đang căng trên khung.
- Mua trực tiếp tại xưởng: một chiếc khăn, cà vạt hay túi nhỏ cũng giúp người thợ có thêm đơn hàng.
- Đừng ngại hỏi về nguồn sợi, cách nhuộm và cách bảo quản để hiểu món đồ mình mang về.
- Phân biệt lụa thật: một sợi tơ tằm khi đốt cháy chậm, có mùi như tóc cháy và tàn bóp ra vụn; sợi tổng hợp co lại thành hạt cứng, có mùi nhựa.
- Trả giá nhẹ nhàng, vì giá lụa thủ công phản ánh hàng chục công đoạn và nhiều ngày làm việc.
- Khi chia sẻ ảnh, hãy gắn đúng tên làng Mã Châu để nhiều người biết đến nghề hơn.
Lụa, áo dài và Nhà An Duy Xuyên
Nhà An Duy Xuyên là nhà vườn bên sông Thu Bồn, trên đường từ Hội An lên thánh địa Mỹ Sơn. Khi khai trương, chi nhánh dự kiến có Góc lụa Mã Châu trưng bày lụa dệt thủ công, nơi bạn có thể chụp áo dài lụa giữa đồng quê rồi ngồi lại với trà gừng vườn và cơm chay quê.
Đọc thêmXem chi nhánh Nhà An Duy XuyênNếu có trọn một ngày ở Duy Xuyên, bạn có thể lên Mỹ Sơn từ sáng sớm khi trời còn mát, chiều ghé Mã Châu xem dệt lụa rồi ra bờ Thu Bồn đón hoàng hôn.
